ЙУЛДУЗ  


13.02.2015

№1

 

 АНАЛ ТАһААРЫЫ

Олунньу уон уьус кунэ—саха норуотун улуу сырдатааччыта, талааннаах лингвист Семен Андреевич НОВГОРОДОВ төрөөбут кунэ.

 

 


Олунньу  уон үһүс күнэ-төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнэ

 

Семен Андреевич Новгородов 1892 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Боотуруускай улууhугар төрөөбутэ. 1905—1912 сылларга Якутскайга реальнай училищеҕа үөрэммитэ. Манна үөрэнэ сылдьан «Саха саҥата» диэн сахалыы тылынан бастакы общественнай-политическай уонна литературнай уус-уран сурунаал тахсарыгар улахан кыттыыны ылбыта. 1913 с. Семен Андреевич Петербург университетын илиҥҥи тылларын факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан, 1914 с. С.А.Новгородов Орто уонна Илиҥҥи  Азияны үөрэтэр комиссия сорудаҕынан татаар фольклоругар, тылыгар элбэх матырыйаалы хомуйбута. 1917 с. Семен Андреевич Новгородов латинскай алфавикка олоҕуран, сахалыы маассабай алфавиты оҥорбута. «Сахалыы сурук-бичик» диэн кинигэни таhаарбыта. Онтон 1922 с. С.А. Новгородов салалтатынан суруллубут «Бастааҥҥы сурук-бичик», 1923 с. «Сурук-бичик», «Ааҕар кинигэ» тахсыбыттара. 1924 с. Новгородов алфавитын официальнай алфавит быһыытынан биллибитэ. 1923 с. Семен Андреевич үөрэҕин бүтэрэн баран, Петроградтааҕы университет общественнай наукаларга факультетыгар Арҕааҥҥы уонна Илиҥҥи  дойдулар литератураларын уонна тылларын тэҥнээн үөрэтэр институкка научнай үлэһитинэн киирбитэ. Хомойуох иһин, кини эдэр сааьыгар, күөгэйэр күнүгэр сылдьан, баара-суоҕа 32 саастааҕар 1924 с. ыалдьан өлбүтэ. Семен Андреевич Новгородов кылгас буолан баран, бэрт чаҕылхай олоҕу олорон ааспыта. Кини сырдык аата төрөөбүт норуота баарын тухары өрүү ааттана, айхаллана туруоҕа.  



Бастакы тэрээһин—сонун лекция

 

Лицейбитигэр саха тылын нэдиэлэтин чэрчитинэн араас тэрээһин ыытылынна. Олортон биир бастакылара Хамаҕатта орто оскуолатын директора, саха тылын, литературатын учуутала Дьяконов А.М. “Саха былыргы суруга” диэн тиэмэҕэ лиэксийэтэ буолла. Лиэксийэни гуманитарнай хайысхалаах 10 б, 11 б кылаас үөрэнээччилэрэ сэргии иһиттибит. Урут билбэтэх ыйытыктарбытыгар хоруй ыллыбыт. Биһиги, сахалар, 5-6 үйэлэргэ күүскэ сайдан испит улуу түүр омук сыдьааннара буоларбытын өссө төгүл итэҕэйдибит. Өбүгэлэрбит суруктана сылдьыбыттарын Токо, Марха, Буотама, Сиинэ, Амма үрэхтэрин, өрүстэрин хайаларыгар көстүбүт руническай суруктар, ойуулар туоһулууллар эбит. Анатолий Михайлович руническай суругу дуоскаҕа суруйан, ханнык бэлиэ туох суолталааҕын олус өйдөнөр гына быһааран биэрбитин, аахпытын олус сөхтүбүт, астынныбыт. Ситэри Иркутскай уобалаһынан, Байкал кытыытынан эспэдииссийэҕэ сылдьан түспүт хаартыскаларын көрдүбүт, Саха сирин дьаралыгар баар аттаах, былаахтаах киһи ойуута Шишкино диэн дэриэбинэ таһыгар баар суорба таас хайаттан ылыллыбытын биллибит. Өбүгэлэрбит суруйан, уруһуйдаан кэбиспиттэрэ күн бүгүн даҕаны суолдьут сулус курдук сирдии сылдьарын сөҕөн эрэ кэбистибит. Өссө да элбэҕи билиэх-көрүөх баҕабыт уһугунна.

Махталбытын “Кинигэ – үйэлээх бэлэх” аахсыйаҕа кыттыһан, орто оскуола бибилэтиэкэтигэр кинигэ бэлэх ууннубут.

Гриша Местников, 10 б кылаас

 


Чыҥыс аттаах сэриилэрин

Дохсун, добун ньиргиэрдэрин,

Курыканнар куоластарын

Илдьэ кэлбит ээ барытын

         Сахам төрүт саҥата

Биһик намыын ырыатыгар,

Эбэ, эһэ кэпсээнигэр,

Таптал симик сипсиэригэр

Иһирэхтик да иһиллэр

       Сахам нарын саҥата.


Хааннаах хабыр хапсыһыыга,

Кырдьык иһин кыргыһыыга

Этиҥ буолан ньириһийэр,

Кылыс буолан кылбачыйар

       Сахам модун саҥата. 

Алаас тыалын сиккиэрдэрин,

Сибэккилэр сэһэннэрин,

Күөрэгэйбит ырыатын

Иҥэриммит дии барытын

         Сахам кэрэ саҥата.


Өксөкүлээх алгыһыгар,

Ойуунускай уруйугар,

Олоҥхобут очуоһугар

Кустук курдук арылыйар

         Сахам уран саҥата. 

Үйэ үллэр мөккүөрүгэр,

Үгүс омук күйгүөрүгэр

Саппаҕыран хаалбакка

Сайда, тупса туруохтун

    Сайдам сахам  саҥата. 


В.В.Ушницкай - Сэки




Лицейбит 67 оҕото сахалыы ааттаах


 

 

Биһиги лицейбитигэр барыта 213 оҕо үөрэнэр. Олортон сахалыы ааттаах оҕо аҕыйаҕа суох. Ол курдук барыта 67 сахалыы ааттаах оҕо баар. Ол аата оскуола оҕотун 31% ылар. 1 кылааска: 3 уол, 2 кылааска – 3 кыыс, 3 кылаас – 4 кыыс, 1 уол, 4 кылааска - 1 уол, 1 кыыс, 5 кыылааска—6 кыыс, 6 кылааска - 2 кыыс, 1 уол, 7а кылааска—2 уол, 2 кыыс, 7б кылааска - 4 кыыс, 8 кылааска – 5 кыыс, 2 уол, 9-ка – 3 кыыс, 5 уол, 10а – 3 уол, 2 кыыс, 10б – 4 уол, 1 кыыс, 11а – 2 кыыс, 1 уол, 11б – 1 уол, 8 кыыс. Уопсайа – 24 уол аата (36%), 43 кыыс аата (64%) баар. Ол курдук саамай элбэхтэ хатыланар кыыс аата: Дайаана—5, Сайыына—4, Нарыйаана – 4, Туйаара – 4, Куннэй – 4, уол аата: Айсиэн - 4, Дьулустаан—3. Саамай интэриэһинэй ааттаах уол – Арылхан, Арчылаан, Дуолан, Бэргэн. Кыыс аата – Найаана, Чэмэлиинэ, Нарыйаана, Сааскылаана, Самаана, Айыыла, Арчылаана, Кэскилээнэ. Ааттар суолталара: Арылхан – ыраас чаҕылхай; Арчылаан - ыраастааччы, быыһааччы, абырааччы; Дуолан –улахан, күүстээх; Бэргэн - табыгас; Найаана - көрдөөх; Чэмэлиинэ – ыраас, чэгиэн; Нарыйаана – эйэҕэс, сымнаҕас, истиҥ; Сааскылаана – саас курдук чэбдик; Самаана -.сырдык, сылаас, Айыыла - айар куттаах; Арчылаана – эмиэ Арчылаан курдук; Кэскилээнэ – сайдар, үүнэр кыахтаах. Көрөрбүт курдук төрөппүттэр оҕолоругар үчүгэйи ыралыыр ааттары биэрэллэр эбит. Аат киһи олоҕор суолтата улахан оруоллааҕа биллэр. Сахалыы ааттаах оҕо улааттаҕына сахатын түһэн биэрбэтэ чахчы.

 

Чинчийдилэр Аммосова М.,Тарбахова К.

 

7 б кылаас


Литература—олох сиэркилэтэ 

Олунньу 11 күнүгэр төрөөбүт тылбытыгар анаммыт тэрээһиннэр салҕанан бардылар. 9-10 кылаастартан тоҕус киһилээх хамаанда төрөппүттэрин кытта күөн күрэстэ. Барыта алта түһүмэххэ өй-билии тургутустулар. Үөрэнээччилэр “Эрчим”, төрөппүттэр “Урааҥхайдар” диэн ааттананнар күөн күрэстэрин саҕалаатылар. 

Барыта алта түһүмэххэ илин-кэлин түһүстүлэр. Ол курдук литература, култуура, тылбаас, таайбараҥ, ырыа, фольклор туһунан билиилэрин көрдөрдүлэр, болҕомтолорун бэрэбиэркэлээтилэр, айар турукка да киирэ сырыттылар. Ырыа түһүмэҕин үһүс кылаас үөрэнээччитэ Назаров Максим, алтыс кылаастан Шишкина Света ырыаларынан киэргэттилэр. Тылбаас түһүмэҕэр лицейбит библиотекара Надежда Константиновна К.Симонов ”Жди меня, и я вернусь” хоһоонун тылбаастаппыта ордук табылынна. Саха народнай суруйааччыта Иван Мигалкин тылбааһын кытта тэҥнээн көрдүлэр. Тэрийээччилэр, саха тылын, литературатын учууталлара, саҥа технологияны кыайа-хото туһананнар, күөн күрэс үрдүк таһымҥа ааста диэн дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ Ушницкая Л.Д. бэлиэтээтэ. Түмүгэр урукку да өттүгэр, билигин даҕаны ааҕыыны өрө тутар уопуттаах төрөппүттэр хамаандалара кыайыылаах таҕыста, махтал суруктарынан бэлиэтэннэ. Төрөппүттэр ааттарыттан Леонтьев И.Р. оҕолорго туһаайан ааҕыы туһатын туһунан бэйэтин олоҕуттан холобурдаан    кэпсээбитэ итэҕэтиилээх буолла. Тэрээһин кэмигэр үбүлүөйдээх суруйааччылар айар үлэлэрин көрдөрөр быыстапка тэрилиннэ.

Төрөппүттэр да, оҕолор да астынан, дуоһуйан тарҕастылар.

Слепцова Маша, 10 б кылаас




“Кинигэ – үйэлээх бэлэх”

Нэдиэлэ чэрчитинэн Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Егор Борисов  этиитин өйөөн, “Кинигэ – үйэлээх бэлэх” диэн аахсыйа биллэрбиппит. Ким баҕалаах кыттара көҥүл. Биирдиилээн да, бөлөҕүнэн да кыттыһан лицей бибилэтиэкэтин пуондата хаҥыырыгар көмө курдук. Барыта 37 кинигэни бэлэхтээтилэр. Көхтөөхтүк кыралартан төрдүс кылаас – 11, бастакы кылаас– 10 үчүгэйкээн кинигэни бэлэх ууннулар, 7 а кылаас уонна сайыннарыылаах үөрэтии кафедрата 3-түү, оҕону сайыннарыы кафедрата (кафедра развития личности) уонна интэринээт үлэһиттэрэ кыттыһан 10 кинигэни туттардылар. Аахсыйа аһаҕас хаалар, сыл устата барар. Бары кыттыбыт оҕолорго, учууталларга, үлэһиттэргэ барҕа махталбытын тиэрдэбит.


Местникова Н.К.



Блиц-ыйытыы:


Саха тылын билиҥҥи туругун туһунан Эн туох санаалааххыный?

Оҕолорго баҕа санааҥ.


Шелковников К.К., история учуутала:

Саха тыла, мин санаабар сүтэн эрэр тылларга киирэр.

Төрөөбүт тылгытынан ыраастык саҥарыҥ, элбэх сахалыы кинигэтэ ааҕыҥ.

Ушницкая Л.Д., социальнай педагог:

Төрөөбүт тыл омук быһыытынан сайдарбытыгар улахан оруоллаах. Бырабыытыластыба өттүттэн сөптөөх үлэ барар, саха тыллаах оскуола элбээн иһэриттэн үөрэбин. Олҥхоҕо болҕомто ууруллан, саха тыла сайдарыгар улахан көмөлөөх. “Бичик” кыра, оскуола саастаах оҕолорго кинигэ таһаарарын хайгыыбын, научнай институттар чинчийиилэрэ улахан оруоллаахтар.

Төрөөбү тылгытын таптааҥ, харыстааҥ, үйэтитиҥ, тарҕатыҥ! Элбэхтик ааҕар киһи тыла баай буолар, онон ааҕыҥ, өй-билии оонньууларыгар кыттыҥ, хаһыакка сурутуҥ, айар үлэҕэ көхтөөхтүк кыттыҥ!

Зырянова Анжелика, 6 кылаас:

Тылбыт сүтэн эрэр. Оҕо үксэ киирии тылынан кэпсэтэр.

Сахабыт тылын сүтэрбэт туһугар үчүгэйдик үөрэниэҕиҥ, сахалыы элбэхтэ ааҕыаҕыҥ.

Васильев Е.В., история учуутала:

Саха тыла билигин туруга ыарахан. Дьэ өйдөөн, сөптөөх үлэ баран эрэр.

Омук тылын үөрэтиҥ, нуучча тылын үчүгэйдик билиҥ, ол эрээри төрөөбүт тылгытын умнумаҥ, инники күөҥҥэ тутуҥ! 

Ядреева Саина, 11 кылаас:

Сүтэн эрэр. Эдэр ыччат төрөөбүт тылын умнан эрэр, сыаналаабат.

Элбэхтэ сахалыы кинигэтэ ааҕыҥ, төрөөбүт тылгытын таптааҥ!

Максимова А.А.:

Эдэр ыччат сахалыы ыраастык саҥарбат буолла, кинигэ, хаһыат аахпаттар.

Кинигэтэ ааҕыҥ, төрөөбүт тылгытынан суруйуҥ. Ыраастык (киирии тылы кыбыппакка) саҥарарга кыһаллыҥ!

Евстафьева Иванна Ивановна, психолог:

Мин санаабар, билиҥҥи туругунан саха тылын үчүгэйдик үөрэппэттэр, ол иһин билиҥҥи оҕолор нуучча тылын ордук туттар буолбуттар.

Оҕолоор! Төрөөбүт тылгытын сайыннара туруҥ, умнумаҥ!

Васильева С.М., лицей дир. үөрэх чааһыгар солбуйааччы:

Олох сайдыыта, урбанизация ханнык баҕар омук тылыгар дьайыыта улахан, атын омук тылын күннээҕи саҥабытыгар элбэхтик туттар буоллубут. Ианнык түгэҥҥэ сахалыы хаһыат, кинигэ, араадьыйа, тэлэбиисэр биэриилэрэ тиһигин быспакка ыытылла тураллара көмөлөһүө этэ.

Төрөөбүт тылгытын үчүгэйдик билиҥ. Ыраастык саҥарарга кыһаллыҥ. Биһиги төрөөбүт тылбыт сүппэккэ, симэлийбэккэ кэлэр көлүөнэлэргэ тиийэригэр хас биирдии киһи эппиэттиир. Биһиги төрөөбүт тылбытын билэр эрэ буоллахпытына, аан дойдуга атын омуктар билиниэхтэрэ.


Ыйыттылар Саввинова Мичийэ, Попова Валерия, 8 кылаас.



Хабылык, хаамыска хабаллар    

Кэнники сылларга бу төрүт оонньуубутун өрөспүүбүлүкэ таһымыгар сөргүтэн эрэллэриттэн киһи үөрэр. Тэрилтэлэртэн саҕалаан араас күрэхтэһии ыытыллар, маастар нуормата олохтоммут. Соторутааҕыта спартакиада суотугар улууска хамаанданан бастыыр иһин күрэхтэһии бэрт тыҥааһыннаахтык ааспыта. Хамаҕатта хамаандата түмүккэ иккис буоларыгар бэйэлэрин кылааттарын лицейбит оҕолоро, учууталлара эмиэ киллэрдилэр. Ол курдук эр дьоҥҥо физкультура учуутала Герасимов О.С. – 1, үөрэнээччилэргэ11 кылаастан Акакиева Н.— 2, Нератов Нь—4, бэтэрээннэргэ Сивцев В.Н.—4 буолбуттара. Маны таһынан лицей психолога Евстафьева И.И., 11 кылаастан Стручкова В. эмиэ ситииһиилээхтик кыттыбыттара.

Олунньу 12-13 күнүгэр лицейбитигэр бу көрүҥҥэ хамаанданан уонна биирдиилээн бастыыр иһин күрэхтэһии буолла. Кыра кыра кылаастарга 4-с кылаас  бастакы, 2-с кылаас иккис, 3-с кылаас үһүс миэстэлэри ыллылар. Биирдиилээн түмүккэ кыргыттарга Протопопова Сильвия—1 м., Кривошапкина Алина—2 м., уолаттарга Егоров Вася—1м., Колесов Давид—2 м ыллылар. Орто сүһүөххэ алтыстар бастаатылар, иккиһи 7 б ыллылар, үһүс 5 кылаас буолла. Кыргыттарга Местникова Уйгу бастакы (5 кыл.), Макарова Надя иккис (6 кыл.), Эверстова Ньургуйаана үһүс (7 б кыл), уолаттарга Постников Никита бастакы (6 кыл.), Егоров Кирилл иккис (7 б), Соловьев Владик үһүс (7 б) миэстэлэри үллэһиннилэр. Улахаттарга 10 б  бастакы, 8 иккис, 9 үһүс буоллулар. Биирдиилээн түмүккэ кыргыттарга Ильина Алина (10 б) бастаата. Пермякова Диана (8 кыл.) иккистээтэ, үсүһү Парникова Сайаана ылла. Уолаттарга Николаев Дьулус (8 кыл. ) бастаата, Бобровскай Юра (10 б кыл.) иккистээтэ, Сивцев Эдвард (9 кыл.) үһүстээтэ. Кыайылаахтар уонна миэстэлэспиттэр туоһу суруктары туттулар. Инникитин бу көрүҥү сайыннаран, кэмиттэн кэмигэр күрэхтэһии ыыттахпытына оҕолорбут сайдыахтара этэ, араас таһымнаах күрэхтэргэ кытталлара элбиэ этэ.


Күрэхтэһиигэ кытыннылыр уонна кэтээн көрдүлэр Москвитина В.,Чичигинарова В. 7 б кылаас 


Саха тылын күнүгэр  

Үс саха түмсүүтэ

Үүнэ-үрдүү турдун диэн,

Омук буолар уратыбыт

Уларыйбатар ханнык диэн,

Ийэ тылбытын ииттинэр

Инникилээх үлэбит,

Төрөөбүт тылбытын

Төлөhүтэр түмсүүбүт

Ааттаах анал күнүгэр

Куппун-сүрбүн күүһүрдэн,

Хомуһуммун холбонон,

Көрбүөччү көрүҥнэнэн

Көтөҕүллэн тураммын,

Аптаах тойук дорҕоонунан

Аман өспүн арыаллаан

Амалыйан көрдөҕүм.

              Дьээ-буо-о!

Муҥурун булларбатах

Муора баай саха тыла

Сайдарын туһугар

Санааҕытын холбообут,

Үйэҕитин анаабыт,

Үлуүһүйэн үлэлиир

Үтүө доҕотторбун

Үлэлиир үлэҕит өрүү

Үөрүүнү эрэ аҕаллын диэн,

Дьаныһар дьарыккыт

мэлдьи

Таһаарыылаах буоллун

диэн,

Дьоллоох-соргулаах,

Доруобай буолуҥ диэн,

Доллоһуйар тойугунан

Арахсыбат гына

Алҕаатаҕым буоллун!

                Айхал-туску!